De Einstein Telescope moet zwaartekrachtgolven uit het heelal meten in een groot ondergronds observatorium. De ondergrond moet dan heel stil zijn. Het grensgebied van Nederland, België en Duitsland is een van de kandidaatlocaties voor deze ondergrondse telescoop. Of de ondergrond in dat grensgebied stil en stevig genoeg is, is een geologische vraag. Geert-Jan Vis, geoloog bij de Geologische Dienst Nederland (TNO), leidt het geologieteam dat die vraag onderzoekt.[EH1.1]
Geert-Jan Vis kwam via Limburg bij de Einstein Telescope. Zijn band met de regio begon met het boek ‘Wijn van Nederlandse bodem’, dat hij in 2015 met zijn TNO-collega Denise Maljers en wijnmaker Stan Beurskens schreef. Daarna werd Limburg steeds vaker zijn werkterrein. Bij de TNO-onderzoeksboring bij Eys hoorde hij dat in de grensregio voor de Einstein Telescope werd geboord. Omdat de Geologische Dienst daar weinig informatie had, ging hij kijken. “We konden er misschien wat wijzer van worden.” Zo kwam hij in contact met Nikhef, het instituut dat de haalbaarheid van de Einstein Telescope in de grensregio bij Zuid-Limburg in kaart brengt. Inmiddels besteedt hij drie tot vier dagen per week aan het geologische project voor de Einstein Telescope. Naast het aansturen van het geologieteam, beheert hij ook het kernhuis in Aubel waar de boorkernen liggen om onderzocht te worden. Zelf is Geert-Jan Vis erg enthousiast. “Het onderwerp is superinteressant en ook bijna niet te vatten.”
Meetinstrument diep onder de grond voor onderzoek van het heelal
De Einstein Telescope is geen gewoon observatorium, ofwel sterrenwacht. De telescoop is een meetinstrument dat een paar honderd meter onder het oppervlak komt te liggen. Het ontwerp van de telescoop bestaat uit drie ondergrondse tunnels van elk 10 kilometer lang, die samen een driehoek vormen. Belangrijk aspect is dat er geen trillingen of verstoringen in de ondergrond mogen zijn. Alleen dan kan de Einstein Telescope heel nauwkeurig de zwaartegolven uit het heelal meten wanneer die de aarde passeren. Uiteindelijk is het doel meer te weten te komen over onder meer het ontstaan van zwarte gaten en het vroege heelal vlak na de oerknal. De gevoeligheid van de telescoop is volgens Geert-Jan Vis te vergelijken met één regendruppel die in het IJsselmeer valt. “De afstand die we straks kunnen meten, komt overeen met de stijging van de waterspiegel door één regendruppel.”
Tunnels en ondergrondse schoenendoos
De grote uitdaging bij de aanleg van de Einstein Telescope zit niet zozeer in die tunnels diep onder de grond, maar in het vinden van de juiste locatie qua ondergrond. Dat zit vooral in de hoekpunten van de driehoek, legt hij uit. “Op de hoekpunten komen de cavernes: ondergrondse hallen van ongeveer dertig meter hoog. Zo’n caverne kun je zien als een ondergrondse schoenendoos. Het gesteente moet stevig zijn, niet te veel gespleten en er mag niet te veel water naar binnen komen. Het geheel komt op 200 tot 400 meter onder het heuvelachtige landschap te liggen. Ook het grondwater vraagt aandacht, daarom worden veel hydrogeologische metingen en berekeningen gedaan.”

Beeld: Marco Kraan/Nikhef
Driedimensionale puzzel
Geert-Jan Vis legt uit waarom de voorkeurslocatie in het grensgebied bij Zuid-Limburg ligt. “De ondergrond bestaat daar uit een combinatie van een zachte laag op hard gesteente. De zachte bovenlaag dempt trillingen aan het oppervlak, zodat het onder de grond stiller is. Het is een soort noise cancelling headphones idee”, zegt Geert-Jan Vis. Toch is het vinden van een geschikte locatie in dat gebied een enorme 3D-puzzel. “Het is niet een uniform blok hard gesteente waar je de telescoop in kunt bouwen. Het gesteente is complex, met overschuivingsbreuken, plooien en dwarsbreuken.”
Het team maakte een geologisch model van elf bij elf bij elf kilometer, dat volgens Geert-Jan Vis “wonderbaarlijk aardig gelukt” is, ondanks weinig beschikbaar materiaal. “Het Digitaal Geologisch Model (DGM) van de Geologische Dienst is vanwege de gebruiksschaal voor dit gebied niet geschikt. Vlaanderen heeft een beperkt model en Wallonië werkt met papieren kaarten en doorsneden. Ook aan Duitse zijde bestaan voor de hoek bij Aken papieren kaarten maar een model voor heel Noordrijn-Westfalen is er niet. Dat er nu wel een digitaal model is, komt mede door de diepe boringen en seismiek van het Einstein Telescope-project.”
Wind diep in ondergrond merkbaar
Het grensgebied mag dan een rustig gebied zijn, toch zijn er ook bovengrondse invloeden om rekening mee te houden. Een locatie bij het Belgische dorp Moresnet viel af, ondanks goed gesteente op de juiste diepte. “Dat had te maken met de uitkomsten van ruismetingen. Bij Moresnet staat een spoorviaduct van ruim honderd jaar oud, met hoge pijlers over een dal, die gefundeerd zijn op hard gesteente. Het is niet zozeer de trein, maar de wind die de pijlers laat bewegen. Dat geluid is direct gekoppeld aan het gesteente”, vertelt Geert-Jan Vis, “en het draagt heel ver door, ook onder de grond.”
Recent werd bekend dat het onderzoek wordt uitgebreid. “Naast de driehoek moeten we ook de L-vorm bestuderen.” Een L vraagt om twee locaties die meer dan 1.200 km uit elkaar liggen, waarbij de tunnels van de L-vorm 15 in plaats van 10 kilometer lang zijn.
Blijvende kennis
Naast het grensgebied van Zuid-Limburg, België en Duitsland zijn Sardinië en Saksen mogelijke locaties voor de Einstein Telescope. Welke locatie het wordt, is dus nog afwachten. Maar Geert-Jan Vis is duidelijk: “Ook als de Einstein Telescope hier niet komt, gaat dat werk niet verloren. De samenwerking met Belgische en Duitse collega’s is goed. We weten elkaar snel te vinden, dus dat is heel prettig. Ook is er een grote database opgebouwd, waarmee ook de Belgen hun model kunnen verbeteren. Later kan die kennis van pas komen bij onderzoek naar zoet grondwater onder het Krijt of bij geothermie. De geologische kennis die we opdoen bij het onderzoek naar de Einstein Telescope is gigantisch.”
Kijk voor meer informatie op www.einsteintelescope-emr.eu.

Geert-Jan Vis, foto: Jonathan Vos Photography voor Einstein Telescope EMR



